Xaaladaha Sudan iyo Itoobiya: Xaaladaha Hadda iyo Saameynta Mustaqbalka

 

Dalka Suudaan waxa ka jira xaaladaha siyaasadeed, dhaqaale, iyo amni ee Sudan iyo Itoobiya ayaa weli ah kuwo kacsan oo saameyn weyn ku leh gobolka Geska Afrika. Dalka suudaan waxay uu la tacaalayaan dhibaatooyin gudaha ah iyo kuwo caalami ah oo isugu jira khilaafyo siyaasadeed, isbeddelo siyaasadeed, iyo dagaallo sokeeye. Warkani wuxuu bixinayaa xaalad faahfaahin qoto dheer oo ku saabsan xaaladaha hadda ee Sudan iyo Itoobiya, isagoo falanqeynaya sababaha, saameynta, iyo rajada mustaqbalka.

Kala Guurka Siyaasadeed

kala guurka iyo kala tahan tawga dalka suudaan ayaa uu ku salaysnaan doonaa warkeena maantu, Sidoo kale waxa aan kaga hadli doona xaaladaha dalka itoobiya oo baryahan danbe ay hadheyeen arimo siyaasadeed oo ay wajahayso dawlada uu raysal wasaare ka yahay hada Abey Ahmed.

Dalka Sudan waxay la daalaa dhacaysaa dhibaatooyin siyaasadeed iyo dagaallo sokeeye oo soo taxnaa tan iyo markii madaxweynihii hore, Cumar Xasan al-Bashiir, xilka laga tuuray sanadkii 2019-kii. Dawladda kumeelgaarka ah ee ka dhalatay kacdoonka shacabka ayaa wajahaysa caqabado badan, oo ay ka mid yihiin dhaqaalaha daciifka ah, dagaalo, khilaafka gudaha, iyo rabshadaha ka jira gobolka Darfur iyo gobollo kale.

Dawlada kumeelgaarnimada Sudan ayaa waxaa hogaaminaya gole isku dhafan oo ay ku jiraan rayid iyo millateri, waxaana si gaar ah loo soo dhaweeyay dadaalka ay ku bixinayaan dhismaha dimuqraadiyad dhab ah. Si kastooy tahay, khilaafaadka u dhexeeya dhinacyada kala duwan ayaa sii xoogaystay, iyadoo millateriga ay marar badan isku dayeen in ay xoog ku qabsadaan talada dalka, taasoo keentay dibadbaxyo waaweyn iyo rabshado gudaha dalka Sudan.

Gobolka Darfur, oo muddo dheer ahaa goob dagaal iyo rabshado, ayaa inta la ogyahay wali ah meel ay ku soo noqnoqdaan colaado hubaysan. Qoomiyadaha kala duwan ee ku nool Darfur ayaa isku haya arimo la xidhiidha kheyraadka iyo awoodda siyaasadeed, taas oo keentay barakac xoog leh iyo qax dadweyne, xalad bini'aadantinimo oo liidata. Ciidamada dawladdu waxay ku eedeysan yihiin tacadiyo iyo xadgudubyo ka dhan ah xuquuqda aadanaha.

Dhaqaalaha dalka Sudan ayaa aad u sii xumaanaya iyadoo qiimaha shilling-ka oo hoos u dhacay, sicir bararka oo sare usii kacay in ka badan intii hore, iyo sicir bararka oo cirka isku shareeray. Dadka shacabka ah ayaa la daala dhacaya dhibaatooyin nololeed, iyadoo adeegyada aasaasiga ah sida caafimaadka iyo waxbarashada ay noqdeen kuwo aan la heli karin waqtigan ay colaaduhu jiraan awgeed.

Itoobiya: Dagaalka Tigray iyo Khilaafka Gobolka

Dalka Itoobiya, oo ah dalka labaad ee ugu dadka badan Afrika, ayaa wajahaysa dhibaatooyin ay ka mid yihiin siyaasadeed iyo amni oo xooggan. Dagaalka ka socda gobolka Tigray ayaa horseeday dhimasho iyo barakac badan, halka khilaafaadka gobolka Oromada iyo gobollo kale ay sii kordhiyeen xaaladda adag ee ka taagan dalka itoobiya.

Dagaalkani wuxuu billowday horaantii bishii Nofeembar ee sanadkii 2020, markii xiisad ka dhalatay ismaan-dhaaf siyaasadeed iyo awood qaybsi uu isku rogay dagaal hubaysan oo u dhexeeya ciidamada federaalka Itoobiya iyo kooxaha Tigrayga People's Liberation Front (TPLF). Dagaalkani ayaa sababay kumanaan dhimasho, malaayiin barakac, iyo xaalad bini'aadantinimo oo ay adkaatay inay itoobiya wax ka qabato.

Khilaafaadka Gobolka

Dhanka kale, Gobolka Oromada, oo ah gobolka ugu weyn Itoobiya, ayaa sidoo kale wajahaya dhibaatooyin amni iyo kacdoono ka dhan ah oo looga soo horjeedo dawlada itoobiya. Isku dhacyo nooc qowmiyadeed iyo dagaallo hubaysan ayaa ka dhaca gobollo kale sida Benishangul-Gumuz iyo Amhara, taasoo sii hurisay xaaladda kacsan ee dalka.

Dagaalada qowmiyadah iyo khilaafaadka gudaha ayaa saameyn weyn ku yeeshay dhaqaalaha Itoobiya. Waxa ayna sabatay in uu hoos u dhac wayn ku yimado maalgashiga shisheeye, ganacsiga gudaha ayaa dhibaatooyin kala kulmay amni darrida, iyo adeegyada aasaasiga ah sida cunada, biyaha iyo korontada ayaa noqday kuwo aan la isku halayn karin oo aan sugnayn ama aan la heli karin wakhtiyada qaar.

Hadaba Xaaladaha Sudan iyo Itoobiya waxay saameyn xooggan ku leeyihiin gobolka Geeska Qaarada Afrika iyo xiriirada caalamiga ah ee dalalkaasi. Labada dalba waxay muhiim u yihiin istiraatiijiyadda gobolka Geeska, iyagoo leh xuduudo istiraatiiji ah iyo marinno ganacsi oo muhiim ah.

Mudooyinkii dambe xidhiidhka u dhexeeya Sudan iyo Itoobiya ayaa mararka qaarkood ahaa mid aad adag, gaar ahaan marka la eego khilaafaadka biyaha webiga Niilka. Sudan waxay ka mid tahay dalalka ay si weyn u saameeyaan biyo xireenka weyn ee Dalka Itoobiya ka dhiseyso webiga Niilka, taasoo keentay xiisad iyo wada xaajoodyo adag oo ku saabsan sidii loo xalin lahaa isticmaal biyaha iyo maareynta kheyraadka labad dal.

Saameynta Caalamiga

Xaaladaha Sudan iyo Itoobiya waxay sidoo kale saameyn ku leeyihiin xiriirada caalamiga ah eeay la leeyihiin dalalkaas. Beesha caalamka ayaa isku dayaysa sidii ay u dhex dhexaadin lahayd dhinacyada iska soo horjeeda ee labada dal, iyadoo sidoo kale bixisa gargaar bini'aadantinimo iyo taageero dhaqaale oo caalami ah. Mareykanka, Midowga Yurub, iyo dalalka deriska ah ayaa door muhiim ah ka ciyaaraya dadaallada nabadaynta iyo xasilinta gobolka dalalka sudan iyo itoobiya.

Xaalka siyaasadeed, dhaqaale, iyo amni ee Sudan iyo Itoobiya waa kuwo aad u adag oo saameyn weyn ku leh gobolka Geeska Afrika. Labada dalba waxay la tacaalayaan dhibaatooyin gudaha ah iyo kuwo caalami ah oo isugu jira khilaafyo, isbeddelo siyaasadeed, iyo dagaallo qabiileed. In kasta oo ay jiraan caqabado badan, haddana beesha caalamka iyo shacabka labada dal ayaa rajeynaya in xal waara loo helo dhibaatooyinkan, soo noqnoqda si loo xaqiijiyo nabadda iyo xasilloonida gobolka Geeska Afrika.

Hadaba wararkani aan idiin soo gudbinay wuxuu bixinayaa aragti guud iyo faahfaahin qoto dheer oo ku saabsan xaaladaha hadda ee Sudan iyo Itoobiya inkatooy kasoo raynayaan, wararkan oo ku salaysan isbedellada siyaasadeed, dhaqaale, iyo xidhiidhada caalamiga ah. Waxaa la rajeynayaa in xal waara loo helo dhibaatooyinkan, si loo xaqiijiyo nabadda iyo xasilloonida gobolka.